osmanlılarda tasavvuf etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
osmanlılarda tasavvuf etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

5 Nisan 2017

Alexandre Popovic — Balkanlar'da Şazeliyye

Çevirinin yayımlanmasında gösterdikleri alakadan ötürü Mahmud Erol Kılıç'a ve Alexandre Popovic'in eşi Nathalie Clayer'e (École des Hautes Études en Sciences Sociales) teşekkürlerimle...

—

Alexandre Popovic (1931-2014): Yugoslav Balkanbilimci, Türkolog, İslâmbilimci. Belgrad'da doğdu. Yugoslav şarkiyatçılığının öncüsü olarak gördüğü Fehim Bajraktarević'in yanında Doğu dilleri eğitimini sürdürdü. 1954'te Tito Yugoslavyası'nı terk etti. 1957'de INALCO'da (Fransa) Arapça bölümünü bitirdi. Daha sonra, Klasik İslâm alanında, Charles Pellat gözetimi altında "Irak'taki Zenci Ayaklanması (9. Yüzyıl)" konulu tezini tamamladı. CNRS'de (Ulusal Bilimsel Araştırmalar Merkezi) Sosyolog ve Şarkiyatçı Maxime Rodinson'un yanında çalışmaya başladı ve Rodinson'un derslerini izledi. CNRS'den sonra çalışmalarını Balkanbilimi, Türkoloji, Yugoslav şarkiyatçılığı, Slav çalışmaları ve İslâmbilimi'ne yönlendirdi. Balkanlar'daki ve Yugoslavya'daki Müslümanlar, İslâm tarihi ile özel olarak ilgilendi. Romanya, Yugoslavya, Yunanistan, Türkiye, Bulgaristan, Arnavutluk, Avusturya ve Almanya'da kütüphaneleri dolaştı ve arşiv incelemeleri yaptı. Osmanlı dönemi ve Osmanlı-sonrası Balkanlar'daki Sufî hareketleriyle ilgili pek çok çalışmada bulundu.

Ali Hasar

Fransızcadan çeviren:
Ali Hasar

Şâzeliyye, 18. asrın sonlarıyla 19. asrın başlarında Balkanlar'da çok az bir alana yayılmış gibi görünmektedir. Esasında, Osmanlı-öncesi dönemde bilinen yaklaşık bin Şâzelî tekkesinden yalnızca dördünün varlığı bilinmektedir: ilk iki tekke, Bulgaristan'da[1] [Balkan yarımadasının kuzeyinde] Tuna üzerinde, Tutrakan ve Rusçuk şehirlerinde; diğer ikisi de yarımadanın güneybatısında, Arnavutluk sınırında[2], Kosova'nın Yakova şehrinde yer almaktadır. Bu tekkelerin ilk ikisi Türk silsilesindendir [muhtemelen Türkiye'deki Şâzelîler[3] aracılığıyla Türk bölgelerinde kurulan tekkeler] ve –biraz sonra göreceğimiz üzere– haklarında çok az bir bilgimiz bulunmaktadır. Diğer iki tekkeyse Mısır silsilesine aittir; [Mısır'daki Şâzelîler aracılığıyla Arnavut bölgelerinde kurulan tekkeler] 1979-1981 yılları arasında, Kosova Metohiya'da çeşitli seyahatlerim sırasında, henüz yeni çıkmış Arnavutça[4] bir kitap sayesinde bu tekkelerin tarihlerine ilişkin birtakım bilgilere erişebilmiştim.

Balkanlar'daki Şâzelîler

Balkanlar'daki Şâzelîler hakkında sunulan bilgiler çok az ve yetersizdir[5]. Osmanlı Tarihçisi İbrahim Peçevî'yi[6] referans alan Aleksandar Matkovski'ye[7] göre, Şâzeliyye ilk olarak kahvehânelerin açılmasıyla ve kahve tüketimiyle birlikte Makedonya'da yayılmıştır. Bu muhtemeldir, ama Matkovski başka kaynağa atıf yapmadığı için ve Peçevî'nin eseri de ne Makedonya sınırından [Genel olarak Rumeli diye bahsedilmektedir] ne de özellikle Şâzelîler'den bahsettiğinden ötürü bu bölgedeki[8] Şâzeliyye hakkında tam olarak kesin bir şey bilinmemektedir. En azından bendeniz, herhangi bir dönemde, Makedonya sınırları içerisinde, herhangi bir dönemde[9] bu Şâzelî tekkesine işaret eden hiçbir ize rastlamadım. Bu hususta şunu da ifade etmemiz gerekir ki D. S. Margoliouth'in[10] Arabistan'daki Mokha kahvesi ile Şâzelîler arasında ilişki kurması ve C. van Arendonk'un[11] kahve üzerinde makalesinde Etiyopya'ya işaret etmesinin haricinde, ne H. J. Kissling[12] ne de G. Elezovic[13], Şâzeliyye'nin bu yeniliklerdeki muhtemel bir vazifesinden bahsetmektedir. 

Bulgaristan'da Şâzeliyye

1981-1983 yılları[14] arasında bu bölgede birçok araştırma yapan F. De Jong'un makalesiyle de teyit edilebileceği üzere, Kuzeydoğu Bulgaristan'da bulunan iki Şâzelî tekkesi hakkındaki bilgiler oldukça kısıtlıdır. 

Tutrakan — Müstecib Ülküsal[15] ve Ekrem Hakkı Ayverdi'nin[16] daha ziyade mezar taşlarından hareketle söylediklerine göre, Tutrakan Şâzelîleri'nin bir dönem etkin bir biçimde bir tekkeye sahip olmalarının dışında hâlihazırda hiçbir şey bilinmemektedir.

Rusçuk — Rusçuk Tekkesi, 1950'li yıllarda P. Mijatev tarafından kısaca tasvir edilmektedir. Mijatev, tekkenin fotoğrafını da eklemektedir.[17] "Rusçuk Osmanlıları'nın kayıtlarında", diye yazmaktadır Mijatev, "incelemelerimi nihayetlendirmek üzere 1252 [1836] yılında inşa edilen Şâzelî tekkesi hakkında [Fotoğraf, XLI] hasbelkader kelâmım şudur: Hazîrede, tekkenin bânileriyle hayır sahiplerinin kabirleri bulunmaktadır. Üzerlerinde nakışlarla bezenmiş Osmanlıca ve Arapça dinî manzum metinler yazılıdır. Ahşap oyma tavan, motiflerinin çeşitliliğiyle dikkatleri celbetmektedir. Bu tekke şehrin Türk nüfusuna günümüzde hâlâ hizmet vermektedir."

Bendeniz de, 1873-1970 yıllarını kapsayan dönemdeki Rusçuk Şâzelîleri hakkında dikkate şayan başka ayrıntılar bulabildim. Birincisi: 1873 Kasım'ında yerel gazete Tuna'da çıkan ve komşu köyde kendisine ait topraklarını sattığını, ilgilenenlerin Rusçuk Şâzelî Tekkesi'nde kendisiyle görüşüp mezkûr mülkiyetin evraklarını gösterebileceğini beyan eden Şâzelî şeyhi Ali Bey'in küçük bir ilanı...[18] İkincisi: 10 yıl sonra, Sofya Dikkat gazetesinde[19] çıkan ve yine aynı şeyh tarafından gazeteye gönderilen, bölgedeki müslümanların Türkiye'ye tehcirine değinen iki mektup... Burada bir hususu dile getirmek yerinde olacaktır: Şeyh Ali Bey, son savaşta Rus askerlerine teslim olduğundan dolayı "Rus sevdalısı" olarak gösterilmiş, öncesinde de dönemin Osmanlı Valisi Kayserili Ahmed Paşa tarafından kurşuna dizilmek istenmiştir. Daha sonraları, 1897 tarihli bir belgeye göre[20], şehir ihya edildikçe tekkenin kimi kısımlarının tahrip olduğu görülmektedir. Son olarak, F. De Jong'a göreyse, tekke 1970'li yıllarda bir vakitte yıkılmıştır.[21]

Kosova'da Şâzeliyye

1979 Ekim'inden beri kısa süreli birçok araştırma yapabildiğim bu topraklarda, Yakova'daki iki Şâzelî Tekkesi hakkındaki bilgimiz, Türk silsilesiyle kurulan Şâzelî tekkelerinden biraz daha kuvvetlidir. Bu iki tekke Mısır silsilesine aittir, ilki 1796'ya doğru, ikincisiyse 1857'de kurulmuş ve Mısır’da kalmış Arnavutlar tarafından inşa edilmiştir. İlk tekke; Yakova'ya dönmeden [1796'ya doğru ?] ve orada kendi tekkesinin bânisi olmadan önce bir Osmanlı Binbaşısı [Kahire'de Şâzeliyye Afifiyye'ye intisap etmiştir] tarafından; ikincisiyse, Yakova'da, "ilim tahsili" için gittiği Kahire'den dönüşünü müteakip bir müridi tarafından altmış yıl sonra kurulmuştur.

Bu araştırmaların yerinde yapılmasında dostâne emeğini esirgemeyen, Yakova Bektaşî ricâlinden Ahmed Balata Efendi'ye[22]; Yakova Şâzelîleri'nin hâlihazırda şeyhi olan ve âlicenâblığıyla beni huzuruna kabul edip sorularıma uzun uzun cevaplar veren Şeyh Salih Efendi'ye en içten teşekkürlerimi arz ettiğimi burada hatırlatmak bendeniz için üzerime ziyadesiyle latif bir vazifedir. Öte yandan, bölgedeki Şâzelîler konusunda Üsküp Ulemâ Meclisi'nin o dönemde beyan ettiği bilgilere dayanan 1939 tarihli bir arşiv belgesi bulunmaktadır[23]: Bu belgede, Şâzelî Şeyhi Ali Bey'in [Şeyh Salih'in babası] kendisine yöneltilen soruya cevabı yer almaktadır. Bu cevap, ilgi çekici kimi detaylar içermektedir. Bu iki tekke hakkında şimdilik söyleyebileceklerim bu kadardır.

Yakova I: Şeyh Hüseyin Kuli Tekkesi[24]

Yakova'daki ilk Şâzelî tekkesi, Şeyh Kuli tarafından Mulay Yusuf Mahallesi'nde, 31 Aralık Sokağı'nda, 31 numarada, bilinmeyen bir tarihte inşa edilmiştir.[25]

Tekke hakkında bizzat yerinde edinebildiğim bilgiler birbiriyle çelişmektedir. Kahire'den gelen birisinden ya da Mısır'a gidip orada Şâzeliyye'ye intisap eden bu memleketteki birisinden bahsedilmektedir, ama kimi Yakova Sa'di çevrelerine göre de, [bilhassa hâlihazırdaki şeyhi, Şeyh Rüşdi olan Tebdil Tekkesi'ndekiler] Şeyh Ali Mısırlı'dan Şâzelî hilafeti almak için Mısır'a giden Yakova Şâzelî-Sa'dilerinden birinin adı geçmektedir. Kimileri, bütün bunların 1810-1820'lere doğru cereyan edebileceğini söylemektedir, bu hususta önceki tarihlerle birlikte ne derece ihtiyatlı davranmamız gerektiğinin farkındayız. Rexhepagiqi'ye göre, son kitabında; [4. ve 24. notlara bakınız] Şeyh Kuli, Kahire'de binbaşıyken [Ri'fâî ve Sa'di tarikatlarının şeyhi olmasına rağmen] Şâzeliyye'ye intisap ettiğini ve orada –Yakova Sa'dilerinin söylediği gibi– Şeyh Ali'den değil, Şeyh Salih'ten hilafet aldığını yazmaktadır. Ne olursa olsun, Şeyh Kuli Yakova'daki ilk Şâzelî tekkesini inşa etmiş ve bölgedeki Şâzelî cemaatini oluşturmuştur.[26] Tekkenin yapılış tarihiyle ilgili olarak da 18. asrın son on yıllık dilimi gibi bir süre belirtilmektedir. Şeyh Kuli Yakova'ya 55 yaşındayken gelmiş, burada 60 yıl boyunca şeyhlik yapmış ve 1856'da ölmüştür.
Şâzeliyye Silsilesi
Mehmed Nureddin Istanbuli, 1890

Şeyh Kuli'nin ölüm tarihi bilinmemektedir[27], ama halefinin Şeyh Hüseyin olduğu [burada Yakova Şâzelî Tekkesi'nden, aynı isimli şeyh söz konusu değildir, tamamen bir başka kişidir.] genel kanıdır. Şeyh Hüseyin tekkenin son şeyhi olup, 1947-1950'lere doğru ölmüştür. Şeyhliği sırasında tekke meçhul bir sebepten 1930'lara doğru yıkılmıştır, 31 Aralık Sokağı'yla kıyısında başka bir kabrin bulunduğu derenin arasında yer alan altı kabirli türbeyse günümüze kadar ulaşmıştır. Bu türbe ile, –göreceğimiz üzere– tekkenin başına geçen şeyhlerin muhtemel ya da mevcut silsilesine ulaşmak, belirtilen tarihler arasındaki gedikleri kapatmak mümkündür.

Söz konusu türbe gayet sıradan ve debdebesizdir, bakımıysa devam etmektedir. Türbede altı kabir bulunmaktadır: bir çocuk, bir kadın ve dört şeyh [Şeyh Kuli, Şeyh Hüseyin, Şeyh İbrahim, Şeyh Dula]. Şu düşünülebilir: Şeyh Kuli kurucu; halefleri de Şeyh İbrahim ve Şeyh Dula [silsileyi ve tarihleri tam bilmiyoruz] ve de hakkında en çok bilgi sahibi olduğumuz bu tekkenin en son başına geçen ismi Şeyh Hüseyin. Burada şunun altını çizmek gerekir ki bölge sakininin ifadelerinde [Şeyh Kuli'nin doğrudan halefi Şeyh Hüseyin ile –biraz sonra da göreceğimiz üzere– başka bir Şâzelî tekkesinin kurucusu olup Şeyh Kuli'den icazetli olduğu için halefi olarak anlaşılan Şeyh Hüseyin arasında] bir karışıklık bulunmaktadır. 

Türbenin önünde, derenin kenarında bulunan kabrin, ya Arabistan’dan ya da Horasan'dan[28] gelmiş "Baba Arif" adında bir zata, bir Allah dostuna [velî] ait olduğu, bölgede yaygın bir kanıdır. Bu zat, özel bir keramet göstermiştir: Kabrinin olduğu yerde toprağa uzanmış ve nasıl öldüğümü şimdi göreceksiniz diyerek gözlerini kapatmış, sonra da ölmüştür. Bazen geceleri kabrinin üzerinde ışık parıldadığı söylenmektedir. Bu türbe, şifa arayan Müslümanlar dışında Katolikler ve Ortodokslar tarafından da ziyaret edilmektedir. Belgrad Üniversitesi'nden meslektaşım Darko Tanaskovic ile 1985 Eylülü'nde Yakova'yı ziyaretimiz sırasında bu duruma şahit olmuştuk.

Yakova II: Şeyh Salih Tekkesi

Şehrin ikinci tekkesi [yedi kabri, güzel bir türbesi vardır] Asım Vokşi Sokağı'nda 78 numaradadır. Hâlihazırdaki şeyhinin [Şeyh Salih] söylediklerine göre bu tekke 1844'e doğru inşa edilmiş, ama Şeyh Salih'in babası Şeyh Ali tarafından 1939'da elde edilen Üsküp Ulemâ Meclisi belgelerine göre 1862'de hizmete açılmıştır.

Tekkenin kurucusu Şeyh Hüseyin –daha önce de bahsettiğimiz üzere– bilinmeyen bir tarihte başka bir Şâzelî tekkesinden icazet almıştır. Bununla birlikte, başka bir rivayete göre de, tekkenin kuruluşu Şeyh Hüseyin'in ilim için gittiği Kahire'den dönüşünü müteakip gerçekleştiğidir. Şeyh Hüseyin, Şeyh Kuli'den hilafetini alıp Kahire’ye gittiyse ve orada Yakova’ya dönmeden önce Şâzeliyye'ye intisap ettiyse çok da uzağa gitmeye gerek yoktur. Şeyh Kuli'nin O'nu Kahire Şâzelîlerine "ilim tahsili" için göndermesi gayet doğru ve yerindedir.[29] Ne olursa olsun, Şeyh Hüseyin bu tekkenin başında 50 yıl boyunca durmuştur; ölüm tarihiyse bilinmemektedir.

Şeyh Hüseyin'in iki çocuğu vardır: Abdurrahman ve Mehmed. Abdurrahman, babasının ilk halefidir. Eski Yugoslavya döneminde [1919-1941 arasında] vefat etmesi dışında Şeyh Abdurrahman hakkında henüz hiçbir şey bilinmemektedir. Kardeşine gelince, hakkında en çok bilgi sahibi olduğumuz Derviş Mehmed "Derviş Meta" 1917'de ölmüştür. Üsküp Ulemâ Meclisi belgesine göre tekkenin sorumluluğunu üstlenmek maksadıyla Şeyh Abdurrrahman'ın yerine geçen Şeyh Ali; [Derviş Mehmed'in mahdumu] Yakova Şâzelîleri hakkında önemli bilgiler bırakmıştır. 1939 tarihli bu belgeden edinilen bilgiler bu yöndedir. Belge, Sırp-Hırvatça olup gramer ve imlâ hataları içermektedir:

Yakova Şâzelî Tekkesi, "Hadum" denilen "djemat"te bulunuyordu, ismi de "Baba Ali Tekkesi"'ydi [Baba Alijova tekija]. 1862'de [od pre 77 godine] kerpiçten ve kireçten yapılmıştı [od tvrdok materijala, ciglom i krečom]. Tekke Şâzeliyye Afifiyye [tarikatu Hafifeti Shahzelji] tarikatına aitti.[30] Üç kısımdan oluşuyordu ve hiçbiri birbirine bağlı değildi [3 prostorija ima, nema –imovine–, pošto nema imovine ne upravi a iko] Şeyhin mahdumunun hizmetiyle ayakta duruyordu [od rada šehova sinove]. Tekkede on derviş vardı [10 murida ima], böylelikle faal olurdu [nije pasivna]. Düzenli olarak beş vakit namaz kılınır [osim džuma namaza redovno klanja 5 vakit namaza], cumalar eda edilirdi. Haftada iki kez zikir yapılırdı [ziker obavlja 2 puta nedeljno]. Tekkenin düzenli bir geliri yoktu [nema nikakvog budžeta]. Başında Derviş Mehmed'in mahdumu Şeyh Ali dururdu. Şeyh Ali, [1901'de] Şeyh Seyyid Muhammed Afifi Mısrî tarafından "hilafet"ini almıştı [Hiljafet primio od Šeh Seyid Muhamed Ahmedi Afifi iz Egipte u 1901 godine]. Ne devletten ne de hususî olarak para kabul ederdi. Rüşdiye Mektebi'ni [ruždija] bitirmiş, birkaç yıl boyunca da medrese tedrisatından geçmişti [svršio ruždiju i nekoliko godina učio je u medresu]. İcazeti de yoktu...

Şeyh Ali, 1951’de ölmüştür. Bu tekkenin şu anda başında bulunan Şeyh Salih [d. 1917] onun yerine geçmiştir. Tekkenin silsilesi şu şekilde gösterilebilir:





Burada bütün üyelerin aynı aileye ait olduğu bir silsile, evladiyet söz konusudur. Tekke hazîresinde bulunan yedi kabirden üçü meşâyihe, dördü dervişâna aittir. Derviş Mehmed dışında geriye kalan dervişlerin kim olduğunu bilmiyoruz.

Şeyh Salih, bölgedeki çoğu Arnavut gibi, orta boylu ve ince yapılıdır. Pek kibar, hatırşinas, ağırbaşlılık ve ihtiyatla perçinlenmiş nezakete, vakara sahiptir. Beşerî münasebetlerinde –muhatabı bilhassa Arnavutça bilmiyorsa–­ kelimelerini tane tane seçmektedir, Sırp-Hırvatçası neredeyse yoktur. Şâzeliyye'nin Yakova'da yok olmaya yüz tuttuğunu düşünmektedir. Şehirde yaşayan dervişânın sayısı on ikidir, onlar da pek yaşlıdır ve kendilerinin yerine tayin olacak bir genç de bulunmamaktadır. Boş kalan yere biri geçecek gibi görünmemektedir. Âsitânesi Kahire'de bulunmakta ve Arapça bilmediğinden dolayı da [okuyor, ama anlayamıyor] Şâzeliyye'den uzak düşmüş gibi hissetmektedir. Haftada iki kez dervişleriyle zikir yapmaktadır, zikirleriyse kâh ayakta kâh oturularak musikisiz, ilâhî söylenmeden gerçekleşmektedir, Şeyh Salih'in ne sesi yeterlidir ne de kendisi ilâhî bilmektedir. Sadece, dervişânıyla birlikte bildikleri evrâdı okumaktadırlar.

Sonuç

Burada derleyip toplamaya çalıştığım kronolojik, birbirinden farklı ve çok da dayanaklı olmayan bilgiler ufuk açıcı tepkiler toplar mı ya da gelecekteki çalışmalara bir ışık tutar mı? Sanıyorum, evet. Üç "ana pencere" açarak durumu izah etmek isterim:

Coğrafî ve Tarihî Dağılım: Balkanlar'da belirtilen ilgili şehirlerde, İstanbul'da, Ankara'da [Vakıf arşivlerinde] ve Kahire Şâzelî Afîfî tekkelerinde yerine gidilerek yapılan derinlemesine araştırmalar ile bu alanda –gelecek yıllardaki– bilgilerimizi geliştirmek katiyetle mümkündür. Vilâyet salnâmeleri ve Balkan müslümanlarının yerel gazeteleri dikkatlice incelenerek kimi bütünleyici bilgilere ulaşılabilir. Burada sözünü ettiğimiz diğer metinler de konumuzla ilgili ilgi çekici detaylar içerebilir. Bu anlamda, takip edebileceğimiz birçok yol bulunmaktadır.

Dinî Boyut: Kendim, ne Yakova Şâzelîlerinin zikrine katılabilme fırsatına erişebilmiş ne de Şeyh Salih’e iyi sorular sorabilmiştim. Şâzeliyye'yle ilgilenenler, hâlâ vakit varken, gidip yerinde araştırma yapabilirler, çünkü ben kendim hangi yazar tarafından –Şâzelîler de dahil– böylesine özel ve hassas bir sahada, isterse şerh düşülmüş, kaydedilmiş bilgiler olsun, şüpheli yaklaşıyorum. Binaenaleyh, şunu da ifade etmek istiyorum ki Şeyh Ali Tekkesi'nde [1939’a doğru] dinî yaşantı yoğundu; düzenli olarak beş vakit namaz kılınır, cumalara iştirak edilir, haftalık iki zikir yapılırdı.

Ekonomik, Sosyal ve Politik Veçheler: Bu bölgedeki Şâzelîlerin sayıca azlığı ve net bilgilerin eksikliği sorularımızı yanıtsız bırakmaktadır. Daha önce bahsetmiştik: Şeyh Ali Tekkesi’nin düzenli bir geliri bulunmamakta ve bir yerden de maddî destek sağlanmamaktadır. Tekke, şeyhin mahdumu tarafından idare edilmektedir. Maddî bir yardımda bulunabilecek müridânın sayısı fazla değildir. Balkan Şâzelîlerinin hastalıklara şifa dışında toplumda üstlendiği görevin az mı çok mu olduğunu; bu çevrenin entelektüel seviyesini –Şeyh Ali ve Şeyh Hüseyin’in eğitimleri ve Arapça, Türkçe bilmeleri dışında– bilmemekteyiz. Bölgedeki Şâzelîlerin politik yaşama dahil olup olmadıkları konusundaysa henüz bir bilgimiz bulunmamaktadır.

Son olarak; Şâzeliyye’nin Balkanlar’da –şartlar gereği– zayıf bir dağılımı olduğu ve bu topraklarda kök salamadığı açıktır; diğer tarikatların bölgedeki müslümanlar arasında üstlendiği vazifeyi tam anlamıyla sırtlayamamıştır. Bu durumu böylesine indirgemeci bir bakışla incelemek haksızlık olur kanısındayım, ama bütün kitapları, risâleleri Arapça olan [tam bilmiyoruz, Türkçeye çeviriler olabilir[31], Arnavutçaysa belki bir nebze] Arabî bir tarikatın Türk ve Arnavut memleketlerinde bu derece kök salabildiğini ve bu geleneğin –en azından kimi yerlerde– iki yüzyıldan beri sürdüğünü görmek daha dikkat çekicidir diye de düşünmekteyim.

Derin Tarih'te Aralık 2016'da (Özel Sayı, 7) yayımlanmıştır.
_______________________________

[1] Bu iki şehrin iki dünya savaşı arasındaki bir dönemde Romanya Krallığı'nın bir parçası olduğunu hatırlatalım.

[2] Bkz. Balkan Dervişlerinin Dünü ve Bugünü, 1994, İstanbul, s. 241-257. Les Éditions Isis. [Fr. Les Derviches Balkaniques hier et aujourd'hui]

[3] Şeyh Muhammed Zâfir Medenî aracılığıyla Türkiye'deki Şâzelîlerin [1876'dan itibaren, özellikle İstanbul'da] yerleşimi, Medenî'nin II. Abdülhamid çevresindeki rolü, Ebu'l-Hüdâ Sayyadî ile olan münasebetleri, Medenî'nin ölümünden sonra tarikatın başına geçecek isim için cereyan eden ani değişiklikler için Bkz. F. De Jong, 1984, "Madaniyya", El2 c. V. s. 952-953. Ayrıca, Bkz. B. Abu Manneh, 1979 & M. Le Gall, 1987, aynı yazar, 1989, s. 93-94.

[4] Jashar Rexhepagiqi, 1999. Burada, özellikle bizi ilgilendiren kısımlar, söz konusu Şâzelî tekkeleri hakkında on beş hatta yirmi yıl önce bizzat kendim edindiğim bilgilere nazaran daha kısadır. [s. 216-217]

[5] Balkanlar'daki Şâzelîler hakkında sarih olmayan bilgiler için, Bkz. S. M. Zwemer, 1927, s. 339. ; L. Massignon, "Tarika", El1; Aynı yazar, 1929, s. 309 ; F. Babinger, 1931, s. 35.

[6] İbrahim Peçevî, 1281-1283. [1864-1866] Bkz. c. I, s. 364.

[7] A. Matkovski, 1983, c. II, s. 280-281.

[8] Burada Matkovski tarafından belirtilen diğer kaynaklar ne Makedonya [L. Massignon, "Tarikat", İslam Ansiklopedisi, c. XII, s. 15. ; J. Von Hammer, 1835, c. I., s. 429 – c. VI. S. 280-281, c. XII, s. 105; Dz. Cehajic, 1980, s. 246-247] ne de Şâzelîler'e ilişkindir. [A. Matkovski, 1966, s. 146-152]

[9] Makedonya'daki Şâzelî varlığına dair görebildiğim tek bilgiye [Üsküp'teki Şâzelîlerin tek temsilcisinin şehrin müftüsü olması.] D. Gadzanov tarafından işaret edilmektedir. [Bkz. Gadzanov, 1925, s. 63] Şahsî bir intisabın olduğu görülmekte ve bölgede yerleşik bir tarikattan hiçbir şekilde bahsedilmemektedir. Bununla beraber, Üsküp Ulemâ Meclisi'ne ait tekke belgelerinde ve kayıtlarında bir tekkenin olduğu doğrudur, ama bu bilgi hatalı olabilir, zira hiçbir metinde bu tekkeye işaret edilmemektedir.

[10] D. S. Margoliouth, 1926, "Shâdhilîya" El1, c. IV. s. 256-259, s. 257.

[11] Bkz. C. van Arendonk, "Kahwa", El1 , yayımlanmamış makale., c. IV, 1974, s. 469-473. Ayrıca, Bkz. Éric Geoffroy, "La diffusion du café au Proche-orient arabe par l'intermédiare des soufis: mythe et réalité", Le commerce du café avant l'ère des plantations coloniales [Michel Tuchscherer gözetiminde], Kahire, 2001, IFAO, s. 7-15.

[12] H. J. Kissling, 1953, s. 276-280.

[13] G. Elezovic, 1938.

[14] F. De Jong, 1986, s. 305-306.

[15] Müstecib Ülküsal, 1966, s. 144.

[16] Ekrem Hakkı Ayverdi, 1982, s. 87.

[17] Bkz. Petar Mijatev, 1959, s. 23, 51; fotoğraflar için Bkz. XLI. Makale, Yaşar Yücel tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Bkz. Belleten, L/96, Nisan 1986, s. 291-293. (s. 307) Bu tekkenin Ekrem Hakkı Ayverdi tarafından da kısaca anlatıldığını belirtelim. Bkz. E. H. Ayverdi, 1986, s. 84.

[18] Tuna Gazetesi, sayı: 827, 18 Kasım 1873, s. 3. Osmanlıca Rusçuk Gazeteleri için, yayımlanmış makaleme bakılabilir. Bkz. "Le rôle de la ville de Rusçuk...", 2001, Amstblatt, vilayet gazetesi und unabhängiges Journal: Die Anfänge der Presse im Nuhen Osten, Frankfurt am Main, Berlin, vb. Peter Lang, s. 65-79.

[19] Bkz. Dikkat, Sofya, sayı: I/3, 21 Nisan 1883, s. 3 ; sayı: I/4, 5 Mayıs 1883, s. 2 ve 4.

[20] Bkz. Eşref Eşrefoğlu, 1972; ayrıca Bkz. Ömer Turan, 1998, s. 197-199.

[21] F. De Jong, 1986, s. 306: "Bölge sakinlerinin bilgilerine göre, 1970'lerde bir vakitte yıkılmıştır." Aynı bölümün devamındaysa, Jong bu tekkenin Medenîyye koluna bağlı olup olmadığının kritiğini yapmaktadır, ama öncesinde [5. ve 12. notlarda] Kuzeydoğu Bulgaristan Şâzelîlerinin belirtildiği 1911 ve 1912 tarihli D. G. Gadzanov'un az bilinen [kaynak gösterdiği] iki belgesine işaret etmektedir.

[22] Bu bölgedeki kişilerin isimleri, o dönemde Eski Yugoslovya'da kullanılan imlâya göre belirtilmiştir.

[23] Bkz. Makedonya Federal Halk Cumhuriyeti Arşivleri, Üsküp, 84-85.

[24] Bu kısım, Şeyh Salih ile görüşmelerim sırasında Ahmed Balata Efendi'nin tercümeleriyle alınmış notlara dayanmaktadır. 1999 tarihli Jashar Rexhepagiqi'nin kitabından bilgiler belirteceğim, ama bu iki tekke arasında kimi yerlerde çelişen bilgiler bulunduğundan ve de bu ikisi arasında muhakeme yapamadığımdan dolayı, burada, Nathalie Clayer [destekleri için müteşekkirim] tarafından iştiyakla tercüme edilen J. Rexhepagiqi'nin [1999, s. 216] kitabından bir bölüme atıf yapacağım: "...Bundan önce [burada Yakova'daki ikinci Şâzelî tekkesi söz konusudur] Kahire'de binbaşılık yapmış olan Şeyh Hüseyin Kuli tarafından kurulmuş ikinci bir Şâzelî tekkesi yer almaktadır. Şeyh Hüseyin, Rifâî ve Sa'di hilafetnâmesi olmasına rağmen Şâzelî tarikatına intisap etmiş ve Şeyh Salih'ten Şâzelî hilafetnâmesi almıştır. Yakova'ya 55 yaşındayken gelmiş ve orada 60 yıl boyunca şeyhlik yaptığı Şâzelî tekkesini [Mulay Yusuf Mahallesi'nde] kurmuştur. Tekkenin kuruluşu, 18. Yüzyılın son on yılına rastlamaktadır. Tekke, Şeyh Hüseyin ölene dek atıl değildi. Günümüzde, Şeyh Hüseyin'in türbesi hâlâ ayaktadır, o yerde de başka bir tekke bulunmaktadır."

[25] Jashar Rexhepagiqi tarafından verilen tarihler ve yıllara göre, 1796 olabilir.

[26] Şeyh Salih'in ifadelerini belirtelim: a) Şâzelî cemaati, Yakova'da, her zaman sayıca azdı. b) Bu iki Şâzelî tekkesi dışında Yugoslavya sınırları içinde bulunan başka bir Şâzelî tekkesi yoktur. c) Sınırın öte tarafında, Arnavutluk dışında, Şâzeliyye'nin muhtemel varlığı bilinmemektedir. 

[27] Gördüğümüz üzere [24. notta], Jashar Rexhepagiqi, Şeyh Hüseyin'in ölüm tarihi olarak 1856 yılını ileri sürmektedir, başka bir deyişle, Rexhepagiqi tarafından ileri sürülen başka tarihlere göre, Şeyh Hüseyin 115 yıl yaşamıştır, bu da pek düşük bir ihtimaldir. 

[28] Horasan'ın, yerli bir müslümanın tahayyülünde, fevkalâde dervişlerin ve sûfîlerin memleketi olarak yer aldığını Balkan Dervişleri üzerine farklı çalışmalarımda daha önce birçok defa dile getirmiştim. 

[29] Bkz: Jashar Rexhepagiqi, 1999, s. 216-217: “Yakova'da, Asım Vokşi Sokağı'nda 78 numarada, saatçi Şeyh Salih Şehu'nun başında olduğu bir Şâzelî tekkesi bulunmaktadır. Tekke, 139 yaşındadır. Kurucusu Şeyh Cena'dır. Şâzelî tarikatının [Kosova'da yer alan] tek tekkesidir... [24. notta işaret edilen Şeyh Kuli Tekkesi üzerine olan kısmını takiben]. Hâlihazırdaki Şâzelî tekkesi, Yakova'da Asım Vokşi sokağında yer almaktadır. İlk şeyhinden [Şeyh Cena] sonra başa mahdumu Derviş Meta [Muhammed] geçmiştir. Şeyh Cena'nın diğer mahdumu Hacı Şeyh Dula'dır [Abdurrahman]. Şeyh Meta'dan sonra, mahdumu Şeyh Ali tekkeye tayin olmuştur. Şeyh Ali, Şeyh Salih'in babasıdır. [Şeyh Ali, Doğu dillerini bilirdi.] Günümüzdeyse, tekke, 77 yaşındaki mahdumu Şeyh Salih tarafından yönetilmektedir. [Yakova Şâzelî Tekkesi hakkındaki bilgiler, 29 Mayıs 1996'da Şeyh Salih aracılığıyla tarafıma iletilmiştir.] Yakova Şâzelî Tekkesi Arifi koluna aittir. Tekkenin yanındaysa meşâyih ve dervişânın kabristanın bulunduğu türbe yer almaktadır."

[30] Afifiyye kolu için, Bkz. F. De Jong, 1980, "al-Afîfî", El2 , sayı: 1-2, s. 44-45.

[31] Bu noktada, yayın yerinin şaşırtmaması gerektiğini hatırlatalım, örneğin Muhammed Hasan Zâfir El Medenî'nin eserinin üçüncü baskısı Türkçe değil, Arapçadır: Kitâb anwar al-qudsiyya fi tanziyya turuq al qawm al-‘aliyya al-mushtamil ‘alâ al-awrâd wa l ahzâb al-Shâdhiliyya, İstanbul, 1304/1886-1887.

14 Aralık 2016

Halep Mevlevihanesi

Yazının yayınlanmasında gösterdiği alaka ve incelik için Sakarya Üniversitesi Tasavvuf Anabilim Dalı'ndan Yrd. Doç. Dr. Sezai Küçük'e teşekkür borçluyum.

—

İLAM Araştırma Dergisi, c. III, sayı: 2, Temmuz-Aralık 1998.

Halep Mevlevîhânesi — Sezai Küçük

Giriş

Mevlana Celâleddin Rûmî'nin 1273 yılında Konya'da vefatından sonra adına oğlu Sultan Veled (ö. 1312) tarafından kurulan Mevlevîlik, Selçuklular devrinden başlayarak Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan yıkılışına kadar geçen süre içerisinde, toplumu derinden etkileyen tarikatların başında gelmiştir. Mevlana'nın sağlığında özel toplantılar düzenleyip, dini sohbetler, zikir ve sema yaptığı Konya'daki dergahı merkez olmak üzere, kısa sürede gerek çelebiler gerekse Mevlevi dedeleri vasıtasıyla Anadolu ve diğer İslam beldelerinde yaygınlık kazanmış ve buralarda mevlevihaneler tesis edilmiştir. Tesis edilen bu mevlevihaneler fonksiyonları bakımından iki gruba ayrılırlar: 1. Asitaneler, 2. Zaviyeler.

Farsçada "kapı eşiği, kapı dibi, eşik yanı" gibi anlamlara gelen âstân kelimesinden türetilen âsitâne, Türkçede âstâne veya âsitâne şeklinde kullanımı yaygınlık kazanmış ve Osmanlı devrinde bir tarikatın veya bir tarikat kolunun merkezi olan tam teşekküllü tekkeler için isim olmuştur. Hücre, küçük oda anlamlarına gelen zaviye ise; herhangi bir tarikata ait olup içinde dervişlerin yaşadığı ve gelip geçen yolcuların misafir edildiği binalardır. 

Mevlevilikte âsitânenin diğer tarikatlarda bulunmayan farklı bir anlamı vardır. Bu tarikat erkanına göre âsitâneler, içerisinde bin bir günlük çile çıkartılan, zaviyelere göre daha geniş bir alanda kurulan ve dervişlerin eğitim ihtiyaçlarına göre mimari özellikler taşıyan dergahlardır. Küçük Mevlevi tekkelerine de zaviye tabir olunmuştur. Asitaneler zaviyelerden büyük sayılmış, zaviye şeyhleri mevki bakımından âsitâne şeyhlerinden aşağı tutulmuştur. Çile asitanelerde çıkarılmış, dervişler bu tekkelerde yetiştirilmiş ve zaviyelerde hizmet etmek çile çıkarmak sayılmamıştır. 

Mevlevi Tarikatı'nın merkezi sayılan Konya'da Asitane-i Aliyye de denilen Mevlana Dergahı'ndan başka bu özel anlamda asitane olan mevlevihaneler şunlardır:
  1. Afyonkarahisar
  2. Eskişehir
  3. Gelibolu
  4. Bursa
  5. Kastamonu
  6. Kütahya
  7. Manisa
  8. Mısır
  9. Rumeli (Yenişehir)
  10. Halep
Konya'dan sonraki asitaneler içinde birinci derecede Afyonkarahisar, ikinci derecede de Manisa ve Halep dergahları gelmiştir. İstanbul'daki beş mevlevihanenin de dördü [Galata (Kulekapısı), Yenikapı, Beşiktaş (daha sonra Bahariye), Kasımpaşa] asitane kabul edilmiş, Üsküdar ise fonksiyonu itibariyle zaviye statüsünde kalmıştır. Konumuz olan Halep Mevlevihanesi asitane olarak, kuruluşundan itibaren 1925 yılında tekkelerin kapatılmasıyla tarikatın son merkezi olarak kaldığı zamana kadar, bu bölgede en önemli Mevlevi temsilciliklerinden biri olmuştur.

Özellikle son zamanlarda Halep, Kütahya ve Manisa Tekkeleri'ne çok sayıda çelebi gönderilmesi bu dergahların tarikat içerisindeki önemlerine birer işaret kabul edilebilir. Bunlardan Arap dünyasında Osmanlı kültürünü temsil eden merkezlerinden biri kabul edilen Halep Mevlevihanesi çoğu zaman daha sonra önemli asitanelere şeyh olarak atanacaklar, mevlevi dedeleri ve bilhassa son zamanlarda, Konya'da Mevlana Dergahı'na postnişin olacak çelebiler için bir yetişme yeri veya geçiş noktası olarak göze çarpmaktadır. Halep Mevlevihanesi'nde bir süre görev yaptıktan sonra Yenikapı Mevlevihanesi'ne tayin edilen Musa Dede, Üsküdar Mevlevihanesi'ne postnişin olan Ahmed Remzi Dede ve son devrin çelebilerinden Amil Çelebi buna birer örnektir.

Bugüne kadar yukarıda ismi geçen mevlevihanelerle ilgili çeşitli araştırmalar yapılmışsa da Halep Mevlevihanesi'ne dair yapılmış Türkçe veya başka bir dilde çalışma bilinmemektedir. Arap aleminde ise, Klaus Kreiser'in ifadesiyle, "Kökenleri Arap dünyasının dışında bulunan belli tarikatiara daha yakından bakılacak olursa, Arapça mahalli' kroniklerin bu tarikatlada ilgili derviş, tekke, zaviye ve hankahlardan çoğu zaman, ancak topluca ve dar bir özetlemeyle söz ettikleri" görülür.

Halep Mevlevîhânesi'nin Tesisi

Konya'da tesis edilen Konya Mevlevi Dergahı'ndan sonra mevlevihanelerin kurulmasında ve yayılmasında birinci derecede çelebiler etkili olmuştur. İlk devir diye isimlendirilen bu dönemde Anadolu'nun pek çok yerinde ya bizzat çelebiler veya çelebilerin gönderdiği halifeleri tarafından mevlevihaneler tesis edilmiştir.

Mevlevilik'in yayılmasında ve tekkelerin açılmasında birinci derecede amil olan çelebilerin temsil ettikleri bu ilk devirden sonra, Mevlevilik'i bilhassa Divane Mehmet Çelebi (ö. 951/1544'ten sonra) yaymıştır. Lazkiye, Mısır (Kahire), Cezayir, Sakız, Eğridir, Sandıklı, Midilli, Muğla, Burdur ve İstanbul'daki Galata (Kulekapısı) mevlevihaneleri ve rivayetlere göre Fars ülkesindeki mevlevihane ve Halep mevlevihanesi onun zamanında ve onun gayretiyle açılmıştır.

Sakıp Dede'nin naklettiğine göre, Mevlevilik'in Şems kolundan olduğu belirtilen Divane Mehmet Çelebi, daha gençliğinde, sırtında Kalenderi abası, başında ise bazen Mevlevi bazen de Kalenderi külahıyla, zaman zaman saçlarını, kaşlarını, bıyıklarını ve sakalını tıraş (çar-darb) ederek dağlarda ovalarda dolaşmış, ömrünün çoğunu seyahatlerde geçirmiştir. Yanına aldığı Mevlevi dervişleri ve Bektaşi abdallarıyla Irak'a gitmiş, Necef, Kerbela, Bağdat ve Samerra'da ehl-i beyt imamlarını ziyaret ettikten sonra, sekizinci imam Ali er-Rıza'yı ziyaret etmek üzere Meşhed'e geçmiştir. Meşhed'de oranın Kalenderileri tarafından saygıyla karşılan Çelebi, etrafındakilerle beraber tekrar Bağdat'a dönmüş ve oradan da Halep'e gitmiştir.

Pir Adil Çelebi zamanında (1421-1460) kırk Mevlevi dervişiyle Horasan'a oradan Bağdat'a, oradan da Halep'e geçen Divane Mehmet Çelebi, Halep'te Tacu'l-arifin Ebü'l-Vefa (ö. 501/1107) soyundan ve Vefaiyye tarikatinden, Ebu Bekr el-Vefai'nin (ö. 991/1583) dergahına inmiş ve onu, Kalenderiler gibi tıraş ettirip halife yapmış ve semadan başka bütün tarikat törenlerini yapmayı izin vermiştir. Buradan anlaşılıyor ki, Halep'e gelen Divane Mehmet Çelebi, daha önce de uğradığı yerlerde olduğu gibi burada da bir halife bırakmıştır ki, o da Ebu Bekir Vefai (ö.991/1583)'dir.

Başta Sakıb Dede olmak üzere diğer bütün kaynaklar, bundan sonra Halep'te müstakil bir mevlevihanenin kurulmasında iki isimden bahsederler: Mirza Fulad ve Mirza Ulvan.

Sakıb Dede'nin kaydettiğine göre, Farisi olan Mirza Fulad ve Mirza Ulvan, Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim'le savaşıp yenilgiye uğrayan Safevi hükümdarı Şah İsmail'in ileri gelen iki adamıdır. Savaş esnasında Şah İsmail'in yanından kaçıp Halep'e yerleşirler. Şia Mezhebi'ne mensub olan bu iki kişi, şia inancından vazgeçtiklerini göstermek için bir ehl-i sünnet tarikatı olan Mevlevilik'e intisab ederler ve Mevlevi tarikatı şeyhlerinden Sultan Divane Mehmet Çelebi'ye derviş olurlar. Kendi mallarıyla ortaklaşa, mevcut tekkeyi yaptırırlar. Tekke inşa edilmeden önce tekkenin yeri etrafı boş ve küçük bir tepedir. Burayı tamamen sahibinden satın alıp tekkeye vakfederler. Tekkeyi inşa ettirdikten sonra Konya'da bulunan Molla Hünkar Çelebi Efendi tarafından Fakri Ahmed Dede (ö. 994/1585)'nin buraya şeyh olarak tayin edilmesine muvaffak olurlar.

Fakri Ahmed Dede'den sonra Halep Mevlevihanesi'nde postnişin olan zevata ait elimizde iki ayrı liste bulunmaktadır. Birincisi, Halep Mevlevihanesi şeyhi Sa'deddin Dede tarafından Konya'daki Mevlevi Asitanesi'nden o dönemde (1909) "her postnişinin bulunmuş olduğu mevlevihane ile ilgili bilgileri göndermesi"ne dair emirname üzerine, 5 Kanunu'l-evvel 1327/1911 yılında Konya'ya gönderilen liste; ikincisi de, Nehrü'z-zeheb müellifi Kâmil el-Bâlî el-Gazzî (ö. 1933)'nin naklettiği ve bizzat tekke sicilinden 1338/1919 yılında son postnişin Sa'deddin Dede zamanında yazdığını ifade ettiği liste.

Her iki listede de tarihi malumat açısından bazı hatalar bulunmaktadır. Özellikle mevlevihanenin ilk dönem şeyhleriyle ilgili verilen meşihat yıllarına ait tarihler birbirini tutmamaktadır. Fakri Ahmed Dede'den Safi Musa Dede'ye kadar Halep Mevlevihanesi'nde meşihat makamında bulunan şeyhlerin meşihat sıralamalarını elde ettiğimiz diğer tarihi bilgilere de muvafık düşebilecek bir şekilde sıralamak pek mümkün gözükmemektedir.

Halep Mevlevîhânesi Şeyhleri
  1. Fakri Ahmed Dede (ö. 994/1585)
  2. Hasan Dede (ö. 1065/1654)
  3. Hüseyin Dede (ö. 1120/1708)
  4. Şatır Mehmed Dede (ö. 1705'ten önce)
  5. Şekib Ömer Dede (ö. 1135/1722)
  6. Safi Musa Dede (ö. 1157/1744)
  7. Muhammed Dede (ö. 1144/1731)
  8. Hasan Dede (ö. 1172/1758)
  9. Mustafa Dede (ö.1187/1773)
  10. Muhammed Ali Dede (ö. 1219/1804)
  11. Abdülgani Dede (ö. 1298/1880)
  12. Vacid Dede (ö.1309/1891-1892)
  13. Amil Çelebi (ö. 1920)
  14. Ahmed Remzi Dede (Akyürek): (ö. 7 Ekim 1944)
  15. Muhammed Sa'deddin Dede (ö. ?)
Mevlevîler, Galata Mevlevîhânesi


1925 Sonrası ve Bugünkü Durum

Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde tarikatlerin kaldırılışından sonra 1925'te son postnişin Abdülhalim Çelebi'nin vefatı üzerine, Halep Dergahı'nda şeyh bulunan Muhammed Bakır Çelebi, çelebilik makamını Halep'te tesis etmiş ve Suriye'deki Fransız mandater hükümeti tarafından da bu müessese tasdik edilmişti. Bu suretle Halep Asitanesi, öbür mevlevihanelere merkez olmuş, şeyhlerin azl ve tayini bu makama aid bulunmuştu. Nitekim Şam Şeyhi Said Dede'nin ölümü üzerine yerine oğlu Şemseddin Dede ve Trablusşam Mevlevihanesi şeyhi Şefik Dede'nin ölümü üzerine de yerine Mehmed Enver Dede tayin edilmişti. Bu vaziyet, 1925 yılından 1944 yılına kadar devam etmiştir. Bu yıllar arasında Mevlevihane bütün olumsuzluklara rağmen Bâkır Çelebi'nin önderliğinde Türkiye'den gelen dedelerle fonksiyonunu icra etmeye devam etmiştir. Tekkede tarikata intisab edenler çile çıkarmış, mukabele törenleri icra edilmiş, diğer tarikat mensubu birçok derviş Mevlevi tarikatine intisab etmiştir. 

1943 yılında Bâkır Çelebi'nin İstanbul'da vefat etmesi ve 1944'te Fransız Hükümeti'nin Suriye'ye bağımsızlığını vermesi üzerine, çelebilik makamı ve bu makamın imtiyazı kaldırılmış; diğer mevlevihanelerin ve Halep Mevlevihanesi'nin vakıflarına ve bütün varidatına el konulmuş ve tamamı Vakıflar Umum Müdürlüğü'ne bağlanmıştır. 

Bakır Çelebi'nin vefatı üzerine oğlu Celaleddin Çelebi'nin, çelebiliği kabul edilmediği için, Bakır Çelebi'ye yokluğunda Halep'te vekalet eden, vefatından sonrada bir yıl kadar çelebilik makamında bulunan kardeşi Şemsülvahid Çelebi, bu tarihi makamın son temsilcisi olmuştur.

Vahid Çelebi'nin verdiği malumata göre,
Halep Mevlevihanesi, Bakır Çelebi'nin vefatından az bir müddet sonra Evkaf Müdürlüğü tarafından zapt edilmiş ve muhiplerden bir Arap, dergaha şeyh vekili tayin edilmiştir. Tekkede beş tane ihvan dede vardır; bunların iaşeleri, pek fakir ve basit bir şekilde Evkaf idaresince temin edilmekte ve her birine ayda beş Suriye Lirası verilmektedir. Fakat yeniden derviş kabul edilmediği için dergahın kapanması, bu dedelerin ölümüne bağlıdır. 

Semahanedeki kütüphane kargaşada yağma edilmiş, etrafındaki demir parmaklık kaldırılmış ve cami haline getirilmiştir. Halep'te otuz kadar Mevlevi muhibbi vardır. Bunlar biraz sema yapmasını bilirler, yılda dört beş defa mukabele yaparlar ve Arapça ilahiler okuyarak usulsüz bir şekilde dönerler. Cuma ve pazartesi geceleri dergaha gelip Evkaf dairesinin temin ettiği yemeği yerler ve hizmetlerine karşılık ayda üçer lira alırlar.

1950'li yıllardan itibaren Suriye'deki mevcut bütün tekke şeyhlerine vefatlarıyla birlikte kesilmek şartıyla maaş bağlanmış, şeyh ölünce yerine başka biri tayin edilmemiş, böylelikle tekkeler, birer birer ve zamanla tasfiye edilerek Evkaf'a mal edilmiştir.

O günlerden sonra kaderine terk edilen, eski ve yeni semahaneleri mescide dönüştürülen tekke, bugün Halep halkı tarafından "Monlahane Cami" olarak bilinmektedir. Eski ve yeni semahane dışındaki müştemilatından hamuşan ve matbah, zamana yenik düşmüş ve tamamen harabe halini almıştır. Hamuşan içinde bulunan Mevlevi mezarlarının mezar taşları yere konulmuş, tekkenin arka tarafında bulunan dükkanlara geçiş yolu yapılmış, sikkeli mezar taşlarının sikkeleri kırılmış, çoğu kaybolmuştur. Özellikle daha önce depo olarak kullanılan ve duvarında "Ya Hazret-i Ateşbaz Veli" ibaresi hâlâ okunan matbah, şimdi dört duvardan ibaret bir harabe halindedir. Tekkenin ana girişinin sol tarafına inşa edilen paralı tuvalet de, tekkeye ve hamuşana sıralanmış Mevlevi dedelerine bir saygısızlık örneği teşkil etmektedir. Tekkenin kuzey ana girişinin hemen sağında bulunan küçük minare ve bu minarenin tepesinde Mevlevilik'in simgesi olan sikke şeklinde alem bulunmaktadır.

Görülen o ki, Suriye'deki bütün Osmanlı eserlerine -bir an önce Osmanlı izlerinin silinmesi için- reva görülen ilgisizlik, Halep Mevlevihanesi'nin de kaderi olmuştur.

Bugün Halep başta olmak üzere özellikle Şam'da oluşan ve kendilerini "Mevlevi Fırkası" olarak isimlendiren bazı gruplar, çoğu zaman bazı özel törenlerde, figürleri tamamen bozulmuş sema gösterileri yapmaktadırlar. Bizim de Halep'te tanıma fırsatı bulduğumuz "Halep Mevlevi Fırkası", yaptığı sema gösterilerini tamamen ücret karşılığında icra etmektedirler. Zaman zaman sema gösterilerinde bulunmak üzere Suriye dışına da çıktıklarını ifade eden fırka mensublarının, Mevlevllik'le ve Mevlevi kültürüyle çok fazla alakalarının olmadığını müşahade ettik.


Tekke'nin Vakıfları

Esasını "Sermayeyi, Allah'ın rızasını kazanmak için insanların yararlarına yöneltmek ve bu yolda harcamak" diye nitelendirebileceğimiz vakıflar, insanlara karşılıksız olarak yardım etmek için ortaya konulmuştur. Bu müessesenin devamlı yaşaması, bakım ve onarımı için gerekli kaynak da gösterilerek, kamu yararına daimi faaliyet göstermesi sağlanmıştır. Dolayısıyla çok çeşitli hizmetleri çatısında birleştiren büyük tekkelerin vakıflara olan ihtiyacı açıktır. Halep Mevlevihanesi de bu manada çatısı altında bulunan dervişlerin barındırılması, tekkenin bakım ve onarımı için vakfedilmiş mala ihtiyacı olan büyük tekkelerden biridir.

Halep Mevlevihanesi, 1919'lu yıllarda Nehrü'z-Zeheb müellifinin ifadesiyle "Mevlevi tarikatının en büyük tekkelerinden biridir ve şehrin en güzel yerine kurulmuş, manzarası fevkalade, binası sağlam ve vakıfları bol bir tekkedir." 

XVI. asrın başlarında Mirza Fulad ve Mirza Ulvan, boş bir arsa iken sahiplerinden satın alarak buraya inşa ettirdikleri tekkenin, yine etrafındaki boş arsaları da sahiplerinden satın alarak tekkeye bağışlamışlar, böylece tekkenin ilk vakıf gelirlerini temin etmişlerdir. Fakat tekkenin bu ilk kuruluş dönemine ait vakıfnamenin mevcut olmadığını ve mevcut diğer vakıfname suretlerinin de Konya'ya gönderildiğini Sa'deddin Dede 5 Teşrini'l-Evvel 1327/1911 tarihli belgede bildirmektedir.

Bugün Konya Mevlana Müzesi Arşivi'nde kayıtlı bulunan bu vakıfname suretleri, Halep Mevlevihanesi vakıf mallarına dair elimizdeki tek belgedir. Üç adet olan ve içerisinde kendilerinden mütevelli olarak bahsedilmesi sebebiyle, aşağıda isimleri zikredilecek olan şeyhlerin dönemine ait olduğu anlaşılan vakıfnameler, Halep Mevlevihanesi'nin vakıf mallarının bilhassa 19. yüzyılda yeterince zengin olduğunu göstermektedir. Ayrıca yukarıda zikredilen "mektup"ta ve belgelerde Halep Mevlevihanesi'nin vakıflarının zenginliğinden ve kıymetinden bahsedilmekte ve belki de bu zenginliğin sebep olduğu meşihat çekişmelerine dair bilgiler verilmektedir. 

Konya Mevlana Müzesi Arşivi'nde bulunan 68/39 no'lu vakıfname suretine göre, Hacı Ebu Bekir Ağa b. merhum Veyis Ağa b. Bekir Ağa, Antakya Kapısı mahallindeki bütün dükkanlarını, öncelikle tekkenin tamir ve bakımı için, gelirin geri kalanını da tekke içinde bulunan sebilin yeniden inşası ve görevlisi sebildarın ücreti için, gelirlerden artanının da tekkede bulunan dervişler için, tercüman Mustafa Ağa b. Hafız Ağa'nın da bulunduğu ve vakıfların tescili için mütevelli tayin edildiği bir mecliste, mütevelli ve tekke şeyhi Mustafa Dede'ye teslim etmiş ve bu dükkanlarını tekkeye vakfetmiştir.

68/40 no'lu ikinci vakıfname sureti ise, Sandal Ağa b. Abdullah b. Abdülkerim'in tekkeye vakfettiği Halep'in dışında ve Kuveyk nehrinin kuzeyinde bulunan yarısı harabe halinde ve 24 kırat üzerinden 12 kırat değerinde olan üç meskene aittir. Bu meskenlerin geliriyle öncelikle evler tamir edilecek, daha sora kirasından elde edilecek gelir, tekke dervişlerine verilecek ve dervişler de her cuma günü mukabeleden sonra vakfedenin ruhuna fatiha okuyacaklardır. Mütevelli olarak tekke şeyhi Ahmed Dede'nin tayin edildiği ve Ahmed Dede'den sonra da gelecek tekke şeyhlerinin bu vakfın mütevellisi olduğu vakıfnamede beyan edilmiştir.

Üçüncü vakıfname, Konya Mevlana Müzesi Arşivi'nde 68/41 numara ile kayıtlıdır ve gerek Mevlevi tarihi gerekse tarikatlar tarihi açısından nadir bir örnek diye takdim edebileceğimiz bir vakıfname suretidir. Tarikatlar tarihi incelendiğinde görülür ki, genellikle tekkelere bağışlar ve vakıflar, o çevrenin veya beldenin zenginlere ve yöneticileri veya halkı tarafından yapılır. Halep Mevlevihanesi tarihinde de Abdülgani Dede'ye gelinceye kadar yukarıda örneklerini sunduğumuz usul görülmektedir. Fakat Abdülgani Dede bizzat tekke şeyhi olarak kendisinin vazife yaptığı dönemde malik olmuş olduğu birçok akarını ve en önemlisi de 1000 cilde yakın kitabını tekkeye vakfetmiştir. Vakıfnamede vakfın ayrıntıları şöyle geçmektedir:
es-Seyyid eş-Şeyh Abdülgani Dede Efendi b. el-Merhum eş-Şeyh Muhammed Ali Dede Efendi b. el-Mebrur eş-Şeyh Mustafa Efendi, Halep Esedullah Mahallesi'nde 24 kırat değerinde biri büyük, biri orta olmak üzere iki evini, yine Ukbe Mahallesi'nde Gabgan Camii'nin batısında bulunan 24 kırat değerindeki altı mesken ve içinde çeşitli meyve veren ağaçları ve Musabin mahallesi ve Zeyt Ham yakınında bulunan evi ve yine Esedullah Mahallesi Bevabetü'l-Muharram dışında bulunan altı adet tek katlı evi ve Benkarsa Mahallesi'ndeki dükkanını, Babü'l-Cenan dışında ve Mevlevi tekkesi yanında ve Yahudi havrası yanında bulunan dükkanlarını, onlarca kadife cinsinden, beş de normal cinsten halıyı ve 1000 adet kitap ve risaleyi, ayrıca kır kahveleri diye bilinen kahveleri, içinde mevcut bütün müştemilatıyla (fincanlar, ibrikler, kandiller v.s) tekkeye vakfetmiştir.

Bu vakıflardan elde edilecek gelirleri de, öncelikle tekke kütüphanesine vakfettiği kitapların korunmasına, kütüphaneye bir nazır tayin edilmesine, tekkenin tamir ve onarımına, tekkede bulunan dervişlerin ihtiyaçlarına, tekkede mevcut meşayihin kabirlerinin bakımına, vefatından sonra tayin edilecek türbedar ve sebildarın ücretine, cüzhanlara ve vakıf mütevellisi tayin ettiği kişilerin maaşlarının ödenmesine tahsis etmiştir.
Abdülgani Dede'nin bağışlarıyla zenginleşen Halep Mevlevihanesi vakıf malları, Amil Çelebi döneminde yukarıda da bahsettiğimiz gibi ciddi bir şekilde azalma göstermiş, Sa'deddin Dede'nin de vakıf akarlarını ehil olmayan kimselere teslim etmesiyle bu azalma ve zayi olma son haddine ulaşmıştır. Öyle ki, mevlevihanenin azalan vakıf mallarını teftiş için Konya'daki Çelebi Efendi müfettişler göndermiştir. Sa'deddin Dede'nin ikinci kez postnişin olduğunda Konya'ya bildirdiği demirbaş eşyalarla ilgili "selefim tarafından bendelerine demirbaş eşya olarak bir şey teslim olunmamış ve bırakılan eşya-ı saire ise kırık sandalye, eski hasır gibi şey-i lâyuzker kabilinden ... " cümlesi de dergahın vakıf mallarının durumuna bir işaret kabul edilebilir.

Konya Mevlânâ Dergâhı önü.
Ortada Veled Çelebi (İzbudak), sağda Yenikapı Mevlevîhânesi son postnişini Abdülbaki Dede (Baykara).


Tekke Kütüphanesi

Mevlevi tekkesi daima geniş bir bahçe içerisindedir ve bir yanda da hamuşhane, yahut hamuşan (sükût yurdu, susanlar) adı verilen mezarlıklar bulunur. Bahçenin bir tarafında, şeyh ailesinin oturmasına mahsus harem dairesi vardır. Ekseriyetle de sahanın ortasında semahane ve semahaneye yakın bir yerde mescid vardır. Semahanenin bir kısmı türbedir. Türbede dergahın büyük şeyhleri gömülüdür. Semahaneye yakın bir yerde selamlık dairesi vardır. Semahanenin arka tarafında zemini ve duvarları taş döşeli çok defa üstü örtülü bir koridorun bir yanında yahut karşılıklı ve birbirine bitişik derviş hücreleri bulunur. Bu koridorun bir ucunda ve ayrı bir yerde birbirine bitişik umumi helalar vardır. Hücre koridorunun diğer bir ucu ekseriyetle matbaha dayanır. Bunlardan başka her mevlevihanede hücreler bölümünde yahut matbaha veya mescide bitişik büyükçe bir oda olan Meydan-ı Şerif ve bütün bu yapıları tamamlayan dergahın hususi kütüphanesi vardır. 

Birçok büyük Mevlevi dergahında olduğu gibi Halep Mevlevihanesi'nin de bir kütüphanesi bulunmaktadır. Özellikle Abdülgani Dede'nin bağışladığı bine yakın kitap ve risale ile zenginleşen kütüphanenin, ne zaman ve hangi şeyh döneminde tesis edildiği hakkında fazla bir malumatımız bulunmamaktadır. Fakat Abdülgani Dede dönemine ait vakıfnameden anlaşıldığı kadarıyla, Dede'nin kütüphaneye kitaplarını bağışlamadan önce de kütüphanenin var olduğu ve tekke dervişlerine ve dışarıdan gelen okuyuculara hizmet ettiği anlaşılmaktadır.

Abdülgani Dede'nin tekkeye vakfettiği kitaplarla kütüphane daha zengin bir hâle gelmiştir. Her Mevlevi şeyhi gibi kitap ve kütüphanenin ehemmiyetine vakıf olan Abdülgani Dede, kitaplarını vakfederken kitapların korunması ve kütüphanenin daha verimli bir şekilde hizmet vermesi için vakfa bazı şartlar koymuştur. Şöyle ki:
1. Her şeyden önce kütüphaneye bağışlanan kitaplar bir deftere kaydedilecektir.
2. Kütüphaneye ve özellikle bu kitaplara Derviş Ahmed Sabuhi b. Derviş Ahmet Buşi nazır ve kayyım tayin edilecek, onun vefatından sonra da Mevlevi dervişlerinden ehil olan biri bu görevi üstlenecektir.
3. Kütüphanenin anahtarını taşıyana (nazır veya hafız-ı kütüb) mütevelli tarafından aylık 60 kuruş dirhem-i sultani ödenecektir.
4. Yine vakfedenin şartlarındandır ki, kütüphanenin anahtarı kendisine teslim edilecek olan kişi doğru, güvenilir, okuma-yazma bilen biri olacak, ecanibden (yabancılar) olmayacaktır; eğer Mevlevi fukarasından birisi bulunamazsa Mevlevi muhibbi birine anahtar teslim edilecektir.
5. Kütüphane cuma ve pazartesi günleri açılacak, ehl-i ilmin adeti olduğu üzere ve o günler de tatil olduğu için sabahtan ikindi vaktine kadar kütüphaneden faydalanmaları sağlanacak, perşembe günü de mukabele günü olduğu için sabahtan mukabele vakti olan öğle vaktine kadar kütüphane açık olacaktır.
6. Her kim okumak veya araştırma yapmak için bir kitap isterse, kütüphanenin anahtarı elinde bulunan nazıra müracaat edecek ve "ben filan kitabı istiyorum" diye taleb edecek, o da (nazır) kütüphane defterinden kitabı tesbit edip, okumak isteyene kütüphane içerisinde okuması için verecek, böylece kitap kütüphane içerisinde kalacak ve aynı kitabı isteyen bir başkasına "kitap kütüphanede değildir" denilmeyecektir.
7. Kütüphaneden hiçbir kitap satılmayacak, rehin verilmeyecek, değiştirilmeyecek ve hiçbir kimseye (büyük-küçük, hakim-kadı, zengin-fakir) verilmeyecektir.
Bu vakıf şartlarıyla sağlam bir şekilde korunan kitaplar, Halep Mevlevihanesi son postnişini Sa'deddin Dede zamanına kadar hiç eksilmeden gelmiştir. 20 Kanunu'l-evvel 1327/1909 tarihinde Sa'deddin Dede Konya'daki Çelebi Efendi'nin isteği üzerine kitapların listesini çıkartmış ve Konya'ya göndermiştir. Halen Konya Mevlana Müzesi Arşivi'nde bulunan bu listede hadis, tefsir, fıkıh ve tasavvuf gibi ilimlere ait 811 adet kitap ve 187 küçük risale kaydı bulunmaktadır. Çok ciltli birçok kitap tek isim altında kayıt edilmiş olduğu için kitap sayısı 811 gözükmekte ise de aslında mevcut kitap sayısı binin üzerindedir.

Yukarıda da arz ettiğimiz gibi tekke, Bakır Çelebi'nin vefatından az bir müddet sonra Evkaf Umum Müdürlüğü tarafından zapt edilmiş ve semahane içerisinde bulunan kütüphane, kargaşalıkta yağma edilmiş, etrafında bulunan demir parmaklıklar kaldırılmış ve cami haline getirilmiştir.

Biz de Halep'te yaptığımız araştırmalar esnasında, Halep Vakıflar Müdürlüğü'nde Mevlevihane Kütüphanesi kitaplarının bahsi geçen kargaşadan geriye kalanlarının 1949 yılında, önce Milli Kütüphane'ye (Mektebetü'l-Vataniyye) nakledip, 1981 yılına kadar bu kütüphanenin depolarında bekletildiğini ve daha sonra 1981'de kurulan Halep İslam Vakıfları Kütüphanesi'ne aktarılmış olduğunu öğrendik. Aynı yıl, zamanın Vakıflar Kütüphanesi Müdürü Ahmed Muhammed Serdar tarafından "Mevleviyye Kütüphanesi" başlığı altında kitapların bir listesi çıkartılmıştır. Elimizde fotokopisi bulunan listede 1006 adet kitabın kaydı bulunmaktadır. Daha sonra Şam'da Esed Kütüphanesi'nin kurulması üzerine, Suriye'nin bütün kentlerindeki bu tür kütüphanelerle beraber, Mevleviyye Kütüphanesi kitapları da Şam Esed Kütüphanesi'ne nakledilmiştir.

Esed Kütüphanesi'nde yaptığımız araştırmalar neticesinde, gerek Konya Mevlana Müzesi Arşivi'nde ismi geçen listedeki kitapların, gerekse İslam Vakıfları Kütüphanesi müdürü tarafından hazırlanan listede ismi geçen kitapların çoğunun, bu kütüphane kayıtlarında mevcut olduğunu müşahade ettik. Nitekim yukarıda Abdülgani Dede'nin eserlerinden bahsederken, Esed Kütüphanesi'nde bulunan ve mikrofilme aktarılmış olan kitaplardan faydalandık.

Tekke'nin Hâmûşân'ı

Mevleviler mezarlığı "susanlar yurdu ve susanlar'' anlamına gelen Farsça "Hâmûşhâne, hâmûşân" diye isimlendirmişlerdir. Dergahlarda, semahanedeki türbeden başka, dergah etrafında veya dergâha yakın bir yerde ayrıca "hâmûşhâne" vardır. Buraya dedeler ve dergaha muhibler sırlanırdı.

Mevlana soyuna mensup olan şeyhler destarlı sikke giydikleri gibi, mezar taşlarının başına da destarlı sikke şekli yapılırdı. Diğer dedelerin mezar taşlarının başında dal sikke vardır. Muhiblerin başlarına ise sikke yapılmaz, hangi memuriyette ise ona göre kafesî, kâtibî destarlı veya örfî sarıklı yahut da fesli taş yapılır, yalnız Mevlevi olduğu, baş taşının göğsüne hakkedilen kabartma sikkeden anlaşılırdı. Kadın taşları da bu şekilde idi.

Halep Mevlevihanesi de diğer büyük Mevlevi dergahları gibi bir hamuşana sahiptir. Avlunun güney-doğuya bakan kısmında içinde tarikat şeyhlerinin ve yüksek düzeydeki görevlilerin kabirlerinin bulunduğu büyük bir hamuşan (mezarlık) bulunmaktadır. Burada eski semahaneye bitişik özel bir bölmede, Şatır Dede, Abdülgani Dede ve Emin Dedelerin kabirleri vardır. Bunlardan başka iç hazire diye isimlendirebileceğimiz ve yıkılan eski semahanenin yerinde bazı Mevlevilerin kabirieri ve dış hazire diye isimlendirilen yerlerde de çok sayıda Mevlevinin ve Mevlevi muhibbinin (Halep'te vefat eden devlet büyükleri başta olmak üzere) kabirieri mevcuttur. Bu kabirlerin mezar taşlarının bazıları Arapça, bazıları da Osmanlıca olarak yazılmıştır. Geçen zaman içerisinde ilgisizlik ve bakımsızlık sebebiyle yavaş yavaş yok olmaya yüz tutmuş bu hamuşanda kabirleri bulunan bütün Mevlevllerin ve Mevlevi muhiblerinin kabir taşlarını tesbit ettik. Her ne kadar ilgisizlik nedeniyle birçok Mevlevi şeyh ve dervişinin mezarları yok olmuş, geriye daha çok 1925 sonrası tekkede bulunan şeyh ve dervişlerin ve onların ailelerinin mezarları kalmış olsa da bunların burada naklinin uygun olacağını düşünüyoruz.

Halep Mevlevîhânesi Hâmûşânı'nda Halen Mevcut Olan Mevlevî Kabirleri

a. Halep Mevlevihanesi'nde eski semahane içinde özel bir odada bulunan kabirler:
1. Şatır Dede
2. Haze'd-darih el-arifü billah teala mürşidi's-salikin ve mürebbiyi'l-müridin şeyhu tekiyyetü'l-Mevleviyye bi Halep eş-Şehba intakale bi'l-vefati ila rahmeti'llahi teala ve afvehu sene 1294 (1877) es-Seyyid eş-Şeyh el-Hac Abdülgani Dede ibni Merhum eş-Şeyh Muhammed Ali Dede ibni Merhum es-seyyid eş-şeyh Mustafa Dede aleyhi rahmetullahi veberekatüh.
3. Haze'd-darihu el-merhum eş-Şehid el-Cinani es-Seyyid el-Hac Muhammed Emin Dede Şeyhu Tekiyyeti Kilis intakale ila rahmeti'llahi teala 1288 (1871)
b. İç Hazire Kısmı (Eski Semahane)'nda Bulunan Kabirler:
1. İsmail Efendi Mevlevi 1268 (1851) b. el-Hac ....Ağa Veyiszade 1355 (1936)
2. eş-Şeyh Said Efendi Reis-i Mahkemetü'l-Ceraim 1263/1846
3. el-Hattat es-Seyyid Zeki el-Mevlevi b. El-Merhum eş-Şeyh Mustafa Dede 22 Zilhicce 1365/1945
4. Kazım Paşa Oğlu Ali Kemal 1330/1911
5. Kudema-yı tarikat-ı aliyye-i Mevleviyyeden İzmirli Tevfik Dede 1322/1913
6. Düfine fi 1333/1914 el-Merhume Amine zevcetü'ş-Şeyh Mustafa Dede ve düfine fihi el-Merhume es-Seyyide Feride binti eş-Şeyh Mustafa Dede el-Mevlevi tüvüffiyet leyletü'n-nısfı min Şa'ban 1355/1936
7. eş-Şehide es-Sittü Meryem es-Seyyid Mahmudzade Hene Cemadi es-Sani 1306/1888
8. Haze'l-kabri'l-merhum el-Mebrur el-Cenani Abdülkadir Dede b. el-Hac Mustafa ed-Debbağ 1329/1911
9. Düfinet fihi eş-Şehide Fatıma binti eş-Şeyh Muhammed Seyyid Dede 1272/1855
10. Amine Hatun binti eş-Şeyh Abdullah el-Kıbrıslı tüvüffiyet fi 28 Ramazan 1330/1911.
11. es-Seyyid Abdülgani b. el-Merhum el-Hac Muhammed Efendi 1272/1855 (Aynı mezarda) Bu garratgah-ı hamuşide medfun kudema-yı Halep gişan-ı Mevleviden Birecikli Sabri Dede 1340/1921
12. es-Seyyid Abdulgani el-Mehamiri 12 Ramazan 1353/1934
13. Kevser Hanım Efendi Kiram-ı Mevlana'dan Hacı Kemalettin Efendi kerimesi eş-Şeyhi'l-Meşhur Osman Efendi hafidesi Çelebi-yi Kebir ibni Mevlana Abdülhalim Çelebi Efendi halifesidir. Bütün hayatını hayr ü hasenat ve ibadatla geçirmiş ve adab-ı mevleviyyeye vukufuyla iştihar eylemiş olup, mahdum-i Çeleb-i Kebir Bakır Çelebi zamanın revnaktar etmiştir. Cenab-ı Hak ruçer-i futuhunu garik ve gufran eyleye. Amin. İstanbul 1881/Halep 1941
c. Dış Hazire Kısmında Bulunan Kabirler:
1. Haze'l-kabri'l-merhum el-Mebrur es-Said el-Cinani el-Mağfur lehu el-Hattat es-Seyyid Muhammed Zeki el-Mevlevi b. merhum eş-Şeyh Mustafa Dede ecabe da'vet-i Rabbi fi's-sani aşara min zi'l-Hicce 1365/1945
2. Bu garratgah-ı hamuşide medfun kudema-yı Halep geşan-ı Mevleviden Birecikli Sabri Dede'nin Ruhuna fatiha 1340/1921 [Aynı kabir taşı iç hazire kısmında (Eski Semahane) da bulunmaktadır.]
3. Haze'l-kabri'l-merhum el-Mağfur lehu es-Seyyid eş-Şehid Süleyman Ağa İbn İsa karayib-i Hüseyin Ağa Emini'd-Def'at-i Halep intekale ila rahmeti'liahi teala fi evahiri Safer sene 1196/1781
4. Haze'l-kabri'l-Merhum el-Mebrure Fatıma binti eş-Şeyh Sabuhi Dede ecabet da'vete Rabbiha el-Cum'a 12 Cemadi'l-Evvel el-muvafık 2 Âzâr 1270/1853
5. eş-Şehid Ahmed Bey İbrahim Paşazade sene 1244/1828
6. eş-Şehid es-Seyyide Emetu'llah H 1231/1815
7. Haze'l-kabri'l-merhum el-Mebrur el-Hac Abdu'l-Kadir b. el-Hac Muhammed ed-Derviş Rabiy-i (Tekke için mal toplayan) Tekiyyeti'l-Mevleviyye bi Halep ecabe da'vete Rabbihi yevme's-Sebt fi ışrin zi'l-Ka'de 1352/1933
8. Haze'l-kabri'l-merhum el-Hattat Hüseyin Hüsni Efendi b. Halil İstanbulî 1374/1954
9. Halep Valisi Osman Paşa 1268/1851
10. Ya Hazret-i Mevlana Haze'd-darih el-Mağfur lehu el-Merhum eş-Şeyh Muhammed Murtaza b. eş-şeyh Muhammed Şahu el-Mevlevi Şeyh-i Mevleviyyet-i Halep tüvuffiye yevme'l-Erbiai el-muvafık 14 Zi'l-ka' de1389/1969 İlahi zünubi evresetni mezelleten fehilmüke mevcudun / Ve ente arimün ve vucudüke kadimu'l-en'ami tefaddalen / Fiha ene muhtacun ve ente alimun anilni el-afve ve emhu / Hatieti bicahı Nebi kad etana halimün feha abduke / Muhammed Şah kad eta zelilün yerdumu'l-hulde dare'n-naim 1323/1905
11. Haze'l-kabri'l-merhum el-Mebrur es-Seyyid'il-Cenani Şeyh-i Tekiyyeti'l-Mevleviyyeti Halep eş-Şeyh Muhammed Yusuf b. el-Merhum eş-Şeyh Mustafa Dede el-Mevlevi edibe da'vete Rabbihi el-Mennan fi yevmi'l-Cum'a et-tasi' min Saferi'l-Hayr 1368/1948
12. el-Hac Muhammed Sabit b. el-Merhum eş-Şeyh Mustafa Efendi ecabe da'vete Rabbihi 1345/1926
13. Nâlet min fazli'l-Kerim fazet rıza'l-Mevla ve kad fazet bi ihsani amîm Aişe Hanım binti Selim Paşa fi yevmi'l-ahad fi Rebii'l-ahir sene 1256/1840
14. Darih-i şehir-i kudema bi'l-fazlı fi'l-mecdi'l-gani Rakiyyi makami'l-evliya Sıracüddin el-Mevlevi 1303/1885
15. Haze'l-kabri'l-merhum vel-mebruru'l-cinani el-mağfur lehu nazır-ı Tekiyyeti'l-Mevleviyye eş-Şeyh Salih Efendi b. el-Merhum eş-Şeyh Mustafa Dede ecabe Rabbehu Mennan (ya eyyetühe'n-nefsul-mutmeinneh ircıi ila rabbiki radıyeten merdıyyeh) fi 16 Rabiü's-sani 1360/1941
16. Erkan-ı Harbiyyeden ve ashab-ı kemalden Manastırlı Rıf'at Bey Viladeti Manastır 1264/1847 Vefatı Halep 1324/1906
17. el-Merhum el-Ferik Ali Muhsin Paşa ibni el-Müşir Hüseyin Hakkı Paşa Vahid Şevval Yevme'l-Ahad 1321/1903
18. es-Seyyid Muhammed Emin b. es-Seyyid İbrahim İsmet el-Hüsni el-Kadi bi Halep fi Ramazan 1202/1787.
Sonuç

Türkiye'de neşet eden bir tarikat olma özelliğine sahip olan Mevlevilik, ortaya çıkışından 1925 yılında kapatılışına kadar geçen süre içerisinde, tasavvufi terbiye yanı sıra, özellikle Osmanlı kültür ve sanatının oluşumunda ve yayılmasında rol oynamış ve birçok musikişinas ve diğer sanat erbabının yetişmesine katkıda bulunmuştur.

Halep Mevlevihanesi, Osmanlı topraklarında Türk-Arap kültür muhiti ekseninde tesis edilmiş en önemli dergahtır. Tarih boyunca eğitim ve kültür hayatına yaptığı katkıların yanısıra, I. Dünya Harbi'nde Osmanlı Ordusuna yaptığı hizmetlerle de dikkati çeker. Türkiye'de tekkelerin kapatılmasıyla Mevlevilik'in merkezi hâline gelen dergah, 1940'lı yıllarda Suriye Devleti'nin engellemeleri neticesi kapatılmış, camiye çevrilen semahanesi dışında diğer binaları kendi hâline terk edilmiştir.

3 Kasım 2016

Ricalu'l-Gayb ― Gayb Erenleri

Mimarların Geçişi, Sûrnâme-i Hümayûn.




Tabakâtü'l-Evliyâ ― Ricalu'l-Gayb

Bismillâhi'r-Rahmâni'r-Rahîm

Tabakâtü'l-evliyâ (kuddise sirruhu'l-azîz):


el-Aktâb: Kutub olan, cemî'-i zamanda külliyen ahvâle ve makâmâta cami' olur. Veya asalet üzre yahut gayri üzre hakikat-i Muhammediyye gibidir.

el-Gavs: Her zamanda bir olur. Gavs dahi iki türlüdür: Biri zâhire hükmü geçer ve biri bâtına. Amma Hazret-i Resûlüllâh'ın (a.s.) hem zâhire ve hem bâtına hükmü geçerdi. Ondan Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali (rıdvânüllâhi aleyhim ecmaîn) bâtın ve zâhirleri de şâmildir. Ve ulemâ-i râsihûndandır. Ve Hasan-ı Basrî ve Habîb-i Acemi ve Selmân-ı Fârisî ve Bâyezîd-i Bistâmî silsile-i meşâyihden olan azizlerden.

el-İmâmân: Her zaman iki olurlar. Birinin adı Abdü'r-Rab'dir ve birinin Abdü'l-Melîk'tir. Ve kutbun adı Abdullâh'dır.

el-Evtâd: Dört olur. Artık-eksik olmaz. Biri meşrık tarafında ve biri mağrib tarafında olur ve biri cenûb ve biri şimal tarafında mutasarrıflardır.

el-Evrâ: Hay bir kimesnedir. Hak Taâlâ şol kadar kuvvet vermişdir ki cemî'-i mahlûkât kuvveti kadar. Belki dahi ziyâdedir. Asker önünce olur, düşmana evvel ol cevâb verir.

el-Efrâd: Bir kimesnedir ki Halil Peygamber (a.s.) kalbi üzredir. Makamı, makâm-ı selâmettir. Dünyâ halkına sû-i zan etmezler. Hakim olurlar, sâdık olurlar.

el-Ebdâl: Bunlar yediden ziyâde olmaz. Hak Taâlâ bunlara yedi iklimin tasarrufun vermişdir. Esmâları Abdü'l-Hay, Abdü'l-Bakâ, Abdü'l-Kâdir, Abdü'l-Mürîd, Abdü'l-Alîm, Abdü's-Semî', Abdü'l-Basîr'dir. Biri bir maslahata gider olsa, birine bir şahsı kendi suretine kor, gider. Kimesne onu fark eylemez. Ebdâl, anlayıcıdırlar. Hakk'ı anlaya! Muhalefet etmeye! Şeyh Şihâbüddîn Sühreverdî Hazretleri onlardan idi.

el-Büdelâ: Bunlar her zamanda dörttür. Ziyâde olmazlar. Bunlara Ricâlü'l-Vahîs (?) derler. Yeryüzünde meçhuldür. Kimesne onları bilmez; gök ehli bilir ancak.

er-Rukabâ: Her zamanda sekiz olur. Artık-eksik olmaz. Bunlar dünyânın sekiz köşesinde olurlar. Allah emriyle hıfz ederler. Hâtûnlardan dahi olurlar. Ahvâl-i âleme âlimlerdir.

en-Nûkabâ: Bunlar her zaman on iki olur, ziyâde olmazlar. Hak Taâlâ bunlara on iki burç musahhar eylemişdir. Hak Taâlâ, nüfûsda olan günâhları bunlara bildirmişdir.

en-Nücebâ: Bunlar her zamanda altıdan ziyâde olmazlar. Ahvâl-i kubûru Hak Taâlâ bunlara keşf eylemişdir. Arşdan aşağı ne var ise bildirmişdir. Makamları arşa denlüdür.

el-Ümenâ: Bunlar her zamanda üç olurlar. Hazret-i Mîkâil kalb üzre, Hz. Cebrail ve İsrafil ve Mîkâil ve Azrail ilmi kadar ilimleri vardır. Şeyh Necmüddîn Kübrâ Hz. onlardan idi.

es-Sulehâ: Bunlar her zaman beş olurlar, ziyâde olmazlar. Cîbrîl kalb üzre olurlar. Bunların ilmi ve makamı ve mertebeleri Hz. Cibril'den ziyâde olmaya. Haşr oldukları vakit dahi Hz. Cibril ile haşr olalar. Havâtinden (hatunlardan) dahi olurlar.

el-Ahyâr: Bunlar her zaman dokuz olurlar. Nuh Peygamber kalbi üzre bunlar ümmet-i Muhammed'dendir. Havâtinden (hatunlardan) dahi olurlar. Makamları, makâm-ı gayrettir. Dîne muhalif olan nesneye incinirler.

er-Recebiyyûn: Bunlar her zaman kırk olurlar. Halleri, Hak Taâlâ azametine müstağrak olup kalmışlardır. Recebiyyûn dediklerine hikmet oldur ki mübarek Receb ayını görünce ol hâl bunlara vâki olur, perakende olurlar. Kaçan Receb'in evvelki günü olsa, hummâ-yı muharraka gibi bir nesne tutar. Asla üç güne değin harekete kadir olmazlar. Üçüncü gününden sonra bir mertebe-i hıffet hâsıl olur ki cemî'-i esrâr-ı rabbâniyye ve mükâşefe-i ilâhiyyeye muttali' olup mübarek Şa'bân ayı geldikleyin her biri bağdan boşanır gibi işli işine dağılır.

el-Havâriyyûn: Bunlar altı olurlar. Gazaya yardım edip kılıç ururlar. Kılıçlarına kimesne mukabil olamazlar.

el-İlâhiyyûn: Her zamanda üç olurlar. Bunlara Rahmâniyyûn dahi derler. Kâh bunlar hatiften avaz işitirler.

el-Müslimûn: Bunlar her zamanda dokuz olurlar. Velayet izhâr ederler. Onun üzre kâyim olurlar. Ve tayy-i mekân ve tayy-i zaman ederler. Ebu'n-Necîb es-Sühreverdî ve Aynü'l-Kuzât Hemedânî ve Behlül Dîvâne (Dânâ) bunlardan idi.

el-Mustafiyyûn: Bunlara Müctebiyyûn dahi derler. Üç yüz aded olurlar. Artık-eksik olmazlar. Hz. Âdem (a.s.) kalbi üzre olurlar. Ya'nî kemâlâtları Âdem Peygamber gibidir.

er-Ricâlü'l-Gayb: Bunlar her zamanda on olurlar. Huşu' ve hudû' üzre olurlar. Yeryüzünde aheste aheste yürürler, aheste aheste söylerler. Dâima müşâhede-i Hak'ta olurlar.

er-Ricâlü'l-Fevt: On bir kimesne olurlar. Ve bunlara Ricâlü'l-Kahr derler. Himmet etmekte, nüfûs nice dilerlerse te'sîr ettirirler.

er-Ricâlü'l-Feth: Bunlar dahi yirmi dört kimesnedirler. Hep ehlullâhın gönlüne ne feth olursa, onlardan olur; himmetleriyle olur. Bunların ikisi meşrık tarafında, ikisi mağrib ve ikisi şimal tarafında olur. Ve ikisi kıble tarafında, kalanı yerli yerinde olur, meşâyıhlardır.

er-Ricâlü'l-Maâricü'l-Aliyy: Bunlar her zamanda dokuz olurlar. Her nefesde Allah'a mi'râcları vardır. Her mi'râcda bir ilim tahsil ederler.

er-Ricâlü't-Tahte's-Süflâ: Ricâlü't-Tahte's-Serâ dahi derler. Her zamanda beş olurlar. Ve bunların gıdası ve hayâtı nefes-i Rahman’dır.

er-Ricâlü'l-Ganî Billâh: İki kimesnedir. Hak Taâlâ makâm-ı gınayı onlarınla saklar.

er-Ricâlü'l-Ayn: Bunlar her zamanda üç olurlar. Onların makamına Sakî-ru'r-Refref derler. Min sâkıtı'l-arşi'l-kebîr şânü'l-azîmü'l-mekân kimselerdir.

er-Ricâlü'l-Cenân: Ve Atf-ı İlâhî dahi derler. İşleri halka şefkat ve rahmettir. Hak Taâlâ asla velâyet-i zahir etmez.

er-Ricâlü Eyyamı's-Sitte: Bunlar altıdır. Hak Taâlâ'dan istimdâd edip halka meded eylerler ve meded erişdirirler. Birisi âlem-i melekûtta melâikeler ile oturur, bakîleri yeryüzünde makâmlı makamında olur.

el-Hâtim: Her zamanda bir olsa gerek. Velâyet-i Muhammediyye hatm ola. Ümmet-i Muhammed de ondan olur, dahi olmaz.

Benzer okumalar:


_____________________________________

Yazının yayınlanmasında gösterdiği alaka ve nezaket için Sır Yayıncılık'tan Cahit Çollak Bey'e (Bursa) teşekkür ederiz. 

* Minyatür: Mimarların Geçişi, Sûrnâme-i Hümâyûn.

* Süleymaniye Ktp. Şehid Ali Paşa Kit. Nu. 2820/7, vr. 73b-74b; Ögke, age, İst. 2001, s. 571-573. [Kara, Mustafa. Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarikatlar ― Sır.] 

2011–2026 idea, schola, zâhir âlem